Op vrijdag 25 september is het weer zover: dan vindt de jaarlijkse studiedag van de VFVO plaats, in het gebouw van de HTF in Utrecht (Newtonlaan 115, 3584 BH Utrecht). We hebben een rijk en relevant programma samengesteld rondom het thema “De neutrale docent”, met als keynote speaker Wouter Sanderse. Er is gelegenheid om gezamenlijk na te denken over hoe we filosofie-onderwijs meer onder de aandacht brengen en er is een workshop Socratisch gesprek.

Na de lunchpauze hebben we een workshopronde gericht op of neutraliteit mogelijk is. We eindigen onze dag met een paneldiscussie met publieksparticipatie over een stelling rondom neutraliteit.

Je kan je inschrijven via deze link.

Kosten: 100 euro voor docenten (meestal te declareren vanuit je scholingsbudget), 25 euro voor studenten

 

Programma

9.30 – 10.00 Inloop met koffie 

10.00: Opening en keynote Wouter Sanderse

11.00 – 11.15: koffiepauze

11.15 – 11.45: vragen en gesprek met Wouter Sanderse

11.45 – 12.45: Workshopronde 1 

12.45 – 13.45: Lunch

13.45 – 14.45: Workshopronde 2 

15.00: paneldiscussie met Philippe, Floris en publieksparticipatie, over de heetste stellingen van de dag! 

15.45: Afsluiting en vervolgens borrel

 

Keynote – Wouter Sanderse

Moet de filosofiedocent neutraal zijn?

Voor een filosofieles zijn de meningen van leerlingen hoognodige brandstof. Maar wat doe je als een mening de sfeer in de klas onder druk zet? Of als een uitspraak je persoonlijk raakt en je het gevoel hebt dat je als docent kleur moet bekennen? In deze presentatie onderzoek ik de rol van neutraliteit in het filosofieonderwijs. Wat betekent het eigenlijk om als docent neutraal te zijn? Is neutraliteit hetzelfde als onpartijdigheid? En wanneer is neutraliteit mogelijk of juist wenselijk? De presentatie biedt filosofische verdieping en concrete didactische handvatten voor het omgaan met controversiële opvattingen en lastige klassengesprekken.

Dr. Wouter Sanderse is universitair hoofddocent Filosofie van onderwijs en opvoeding aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht, en opleidingsdirecteur van de master Burgerschap en Kwaliteit van samenleven. Hij promoveerde in de wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit, Nijmegen, en werkte acht jaar als lector Beroepsethiek van de leraar bij Fontys Hogescholen.

 

Workshopronde 1: Hup Filosofie! 

Keuze uit:

A. Taskforce “Red Filosofie”

Het vak filosofie staat op veel scholen onder druk. We gaan met elkaar in gesprek om een plan te verzinnen om ons vak te versterken. 

 

B. Nienke van Dijken: over de werving voor het vak filosofie

In deze workshop deel ik met jullie mijn promotieles voor 3vwo, die mij na een  schooljaar zonder nieuwe aanwas weer een goed gevulde klas met leerlingen opleverde. De centrale filosofische vraag in deze les luidt: Ben ik eigenlijk wel vrij in mijn profielkeuze? Een les waarin zelf gefilosofeerd wordt, toonaangevende posities langskomen en een onverwachte wending…

 

C. Emke Rientsma: Socratisch gesprek als schoolexamen

Hoe promoot je ons vak? 

Natuurlijk door de aandacht te richten op het belangrijkste onderdeel van ons onderwijs: socratisch gesprek. Bij geen enkel ander vak wordt een praxis beoefend die hier ook maar in de verste verte op lijkt en waarbij je zoveel onmisbare vaardigheden traint. Dat weten wij wel, maar hoe krijg je voor elkaar dat anderen dat ook zien, schoolleidingen, ouders en leerlingen? 

Je kunt een marathon socratisch gesprek organiseren met zeer gemotiveerde leerlingen of socratische gesprekken met collega’s én je kunt een SE socratisch gesprek invoeren. Maar hoe doe je dat? 

 

Workshopronde 2 – Neutraliteit als ideaal?

Keuze uit:

 

A. Floris van den Berg: Ik ben filosoof en dus veganist. 

Met ingang van het studiejaar 2025-2026 is dr. Floris van den Berg benoemd tot lector ‘Filosoferen voor een Betere Wereld’ aan de HTF. In deze rol zal Van den Berg nieuwe filosofische werkvormen ontwikkelen die aanzetten tot morele (her)oriëntatie. 

Van den Berg: “Filosofie kan bijdragen aan het project van de Verlichting om te streven naar een betere wereld met minder leed en meer geluk, voor menselijke én niet-menselijke dieren, voor nu en in de toekomst.”

 

B. Niels de Koning: Socratisch gesprek 

Je kunt een filosofiedocent neutraal noemen als deze als gespreksleider niet meedoet aan het klassikale gesprek. Sommigen stellen dat de gespreksleider slechts een procesbegeleider is: iemand die de regels bewaakt en die zich inhoudelijk niet met het gesprek bemoeit. Dit lijkt het standpunt van Leonard Nelson. In De Socratische Methode schrijft hij: ‘De leraar die socratisch onderwijst, geeft geen antwoord’ (1994, p. 92). Anderen stellen daarentegen dat de gespreksleider juist wel meedoet, zoals Pieter Mostert onlangs verdedigde. Volgens hem gaat het niet ‘om het technisch sturen van het gesprek, maar om inhoudelijke zorg’ (ISVW Vriendenmagazine 2025, jaargang 31, nr. 4).

Bij deze workshop onderzoeken we aan de hand van enkele uitgangspunten van de socratische dialoog eerst hoe je gezamenlijk tot een goede vraag kan komen. Als dat lukt, proberen we die vraag te beantwoorden. Om te bepalen wanneer jij als docent aan het klassikale gesprek meedoet, kunnen we echte en denkbare uitspraken van leerlingen nemen.

 

C. Renate Buls: Wanneer normeer je uitspraken van leerlingen?

Neutraliteit van docenten is een onhaalbaar ideaal. Tegelijkertijd streven we wel naar zoveel mogelijk ruimte om te denken voor leerlingen en pluriformiteit van opvattingen om te onderzoeken. In deze workshop gaan we in op we afwegingen over wanneer uitspraken van leerlingen te begrenzen. We bespreken eigen voorbeelden aan de hand van inzichten uit empirisch onderzoek naar docenthandelen en theoretische idealen over wat goed onderwijs is en welke verantwoordelijkheid docenten daarin hebben. Een verdieping op het debat tussen Mill en Parekh zoals dat in Denken over Democratie werd gepresenteerd: welke ruimte én kaders bied jij voor vrijheid van meningsuiting in je klas?

Renate Buls is onderwijskundige en lerarenopleider Maatschappijvakken bij de Tweedegraads lerarenopleiding aan de Hogeschool van Amsterdam. Haar expertises zijn filosofie, levensbeschouwing, burgerschap en maatschappijleer. De workshop is ontwikkeld in samenwerking met Floor Rombout.